Zərərli proqram təminatı
Zərərli proqram təminatı kompüter sistemlərinə və şəbəkələrə sızmaq, zərər vurmaq və ya icazəsiz giriş əldə etmək üçün qəsdən yaradılmış istənilən proqram təminatı və ya koddur.
Zərərli proqram təminatının əsas xüsusiyyəti odur ki, o, sistemə icazəsiz və adətən istifadəçiyə ilkin xəbərdarlıq edilmədən daxil olur. Zərərli proqram təminatı məlumat oğurluğu, şantaj, casusluq, sistemin işinin pozulması, uzaqdan idarəetmə və saxta məlumatların yayılması daxil olmaqla müxtəlif funksiyaları yerinə yetirə bilər.
Zərərli proqram təminatı bir çox müxtəlif növ zərərli proqram təminatını əhatə edən ümumi termindir. Bəzi geniş yayılmış kateqoriyalara aşağıdakılar daxildir:
Fidyə proqramları: sistemi ələ keçirir və faylları və ya sərt diski şifrələyir, şəxsləri və ya təşkilatları məlumatlarına və ya sistemlərinə yenidən giriş imkanı əldə etmək üçün fidyə ödəməyə məcbur edir.
Klaviatura izləyiciləri: klaviaturada düymə vuruşlarını izləyir və göndərir, adətən parollar, istifadəçi adları və maliyyə məlumatları kimi həssas məlumatları oğurlamaq üçün istifadə olunur.
Troyanlar: quraşdırmanı təşviq etmək üçün faydalı proqram kimi gizlədilən aldadıcı proqramlardır. Quraşdırıldıqdan sonra digər zərərli proqram təminatlarını çatdırmaq və ya həssas məlumatları oğurlamaq üçün istifadə oluna bilər.
Casus proqramlar: qurbanın fəaliyyətlərini müşahidə edir və toplayır, istifadəçinin xəbəri və ya razılığı olmadan onları təyin edilmiş tərəfə ötürür.
Şəbəkə qurdları: şəbəkələrdə yayılan və sistem resurslarını istehlak edən, özünü çoxaldan proqramlardır. Viruslardan fərqli olaraq, qurdlar fayllara qoşulmur və insan müdaxiləsi olmadan sistemlər arasında hərəkət edə bilər.
Reklam proqramları: adətən gəlir əldə etmək üçün kompüterdə həddindən artıq reklam pəncərələrinin açılmasına səbəb olur. O, çox zaman digər proqram təminatı ilə birlikdə quraşdırılır və sistemlərin əlavə zərərli proqram təminatlarına qarşı daha həssas olmasına səbəb ola bilər.
Botnetlər: xidmətdən paylanmış imtina hücumları həyata keçirmək və ya spam göndərmək kimi zərərli məqsədlər üçün birlikdə işləmək məqsədilə hücum edən şəxs tərəfindən idarə olunan yoluxmuş kompüter şəbəkələridir.
Rutkitlər: zərərli proqram təminatını aşkarlanmaqdan gizlətmək üçün sistemin administrator səlahiyyətlərini ələ keçirir və zərərli proqramların yerini müəyyən etməyi və onları silməyi çətinləşdirir.
Silicilər: sızdıqları kompüterdə və ya şəbəkədə olan bütün məlumatları tamamilə silir. Onlar sabotaj və ya məlumat oğurladıqdan sonra hücum edən şəxsin izlərini ört-basdır etmək üçün istifadə oluna bilər.
Kripto-itələmə: sahibinin razılığı olmadan
kriptovalyuta mayninqi həyata keçirmək üçün kompüterin resurslarından istifadə edən zərərli kriptomayninqdir.
Kriptovalyuta istifadəçiləri zərərli proqram təminatının müəyyən növlərinə qarşı xüsusilə həssas ola bilərlər. Etibarlı antivirus proqram təminatından istifadə etmək və şübhəli linklərdən yayınmaq kimi yaxşı təhlükəsizlik vərdişlərini tətbiq etmək zərərli proqram təminatı ilə yoluxma riskini azaltmağa kömək edə bilər.